Bestel

P ASEN IN DRIE MUZIEKTRADITIES: VAN GREGORIAANS OVER POLYFONIE TOT HEDENDAAGSE ABDIJGEZANGEN

Paasgezangen in cisterciënzertraditie
Klaaggezangen en psalmen
Vrij vroeg in de christelijke traditie werd het verhaal over het lijden van Christus verbonden met de Klaagliederen uit de joodse traditie. Deze Klaagliederen van Jeremia beschrijven het grote drama van het Godsvolk en reflecteren erover: de verwoesting van Jeruzalem en haar tempel door de Babyloniërs in 587 voor Christus en de deportatie (ballingschap) van een groot deel van de bevolking. In de christelijke Paasliturgie krijgen deze Klaagliederen een plaats als drievoudige schriftlezing in de metten (nachtwake) van Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag. De gezangen spreken over spijt, lijden, ontferming en godsvertrouwen. Als antwoord op iedere lamentatio (klaagzang) volgt een responsorium.

Nederlandstalig officieboek
Na het Tweede Vaticaans concilie is er dankzij een gezamenlijke inspanning van monniken en monialen uit de benedictijner- en cirsterciënzertraditie een Nederlandstalig officieboek tot stand gekomen. Dit Abdijboek is gedurende jaren gegroeid dank zij het werk van de Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie (IWVL). Dit creatief proces om een verantwoord liturgisch koorgebed samen te stellen gebeurde vanuit een gezamenlijke anonimiteit van de componisten. Zij gingen op zoek naar een passend taaleigen en een geschikte toonzetting die aansluiten bij de monastieke traditie en die de frequentie van het dagelijks gebedsritme kunnen verdragen. Gaandeweg kozen ze voor een gregorianiserende stijl van componeren en voor de psalmvertaling van de dames Ida Gerhardt en Marie van der Zeyde.

Pasen van gregoriaans tot polyfonie
Cisterciënzerorde en gregoriaans
De cisterciënzerorde was gestart als een herbezinning op de oorspronkelijke Regel van Benedictus, en streefde in alle opzichten naar getrouwheid aan die regel, naar eenvoud en soberheid. Het was dan ook
een logisch gevolg dat ook het repertoire van liturgische gezangen aan herziening werd onderworpen.
De muzikale hervorming nam concrete vorm aan ten tijde van Bernardus van Clairvaux (abt van 1115-53) en diens muzikaal adviseur, Guy d'Eu, de auteur van het eerste cisterciënzer muziektractaat, Regule de arte musica (medio twaalfde eeuw). Vóór Bernardus en Guy werd gezocht naar de meest 'zuivere' overlevering van het gregoriaanse repertoire: er werd geput uit handschriften voor het officie afkomstig uit Metz, bekend als liturgisch centrum sinds de Karolingers, en uit Milaan, omdat vier hymnen in de regel van Benedictus staan vermeld als ambrosianum, een verwijzing naar hun vermoedelijke auteur, Ambrosius van Milaan.
In de jaren 1140 startte een tweede hervormingsfase, wellicht onder supervisie van Bernardus. Op tekstueel vlak ging aandacht naar het verwijderen van elke overbodige herhaling en van niet-bijbelse teksten en naar de uniformiteit van de teksten. Op muzikaal vlak werden de melodieën bewerkt zodat ze een aantal eisen gesteld door de muziektheorie beter benaderden. Zo werd gezorgd dat ze netjes binnen het modale schema pasten, de vereiste toonomvang (afstand tussen de laagste en de hoogste noot) niet werd overschreden, en dat de tekst beter verstaanbaar werd door lange melismen op één lettergreep weg te werken.

Polyfonie
Zowel het gregoriaans als de Lage Landen zijn ook uitdrukkelijk aanwezig in polyfonie op deze opname. De composities zijn aantoonbaar gebaseerd op, of verwant met, gelijknamige gregoriaanse gezangen, en ze werden stuk voor stuk geschreven door componisten die afkomstig waren uit en doorheen hun loopbaan contacten onderhielden met Vlaanderen, Henegouwen en Noord-Frankrijk. Gezien de aanzienlijke rol die de cisterciënzerabdijen in de Lage Landen speelden, is het niet ondenkbaar dat hun bijdrage tot de muzikale cultuur van de cisterciënzers groter was dan tot dusver wordt aangenomen.

1. Abdijklokken van Westvleteren | Les cloches de l'abbaye | Bells of the abbey
 

Witte Donderdag | Jeudi Saint | Maundy Thursday
2. Lamentationes primi diei: Lectio prima l Pierre de La Rue    
3. Antifonen l gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant 
   Postquam surrexit 
   Mandatum novum 
   In hoc cognoscent 
   Maneant in nobis  
4. Toen Jezus in Zijn uur gekomen was l Text: Huub Oosterhuis - Music: I.W.V.L.  
5. Responsorium: In monte oliveti l gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant  
6. De ratel | La crécelle | The ratchet
 

Goede Vrijdag | Vendredi Saint | Good Friday
Lamentationes secundi diei l Alexander Agricola
7. Lectio prima    
8. Lectio tertia 
9. Responsorium:  Omnes amici mei l gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant   
10. Nu sterft Gods Zoon l Text: zr Oda Swagemakers o.s.b. - Music: I.W.V.L.   
11. Responsorium: Tenebrae factae sunt l gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant  
12. De schemering gaat beginnen l Text: Gerard Wijdeveld - Music: I.W.V.L.
 

Stille Zaterdag | Samedi Saint | Holy Saturday
13. Lamentationes tertii diei: Lectio prima l Pierre de La Rue            
14. Responsorium: Recessit pastor noster l gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant   
15. Nu reeds ben ik zeker van de overwinning l Text: Psalm 130 - Music: I.W.V.L.     
16. Hooglied van de Liefde l Text: Song of Songs 8, 6-7 - Music: I.W.V.L.

Paaszondag | Dimanche de Pâques | Easter Sunday
17. Responsorium: Maria Magdalena l gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant  
18. Christus is verrezen l Text: from the Easter liturgy - Music: I.W.V.L.   
19. Sta op -  Een morgen ongedacht l Text: Ad den Besten - Music: St.- Sixtusabdij   
20. Halleluia l Text: Psalm 118 - Music: I.W.V.L.
21. Responsorium: Surrexit Dominus l  gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant  
22. Laetentur caeli / Tunc exultabant  l  Orlandus Lassus   
23. Sequens: Victimae paschali l  gregoriaans | chant grégorien | Gregorian chant  
24. Victimae paschali l Josquin Desprez 
  
25. Abdijklokken van Westvleteren | Les cloches de l'abbaye | Bells of the abbey

Bestel

Capilla Flamenca
Marnix De Cat: contratenor,
Tore Denys: tenor,
Lieven Termont: bariton,
Dirk Snellings: bas
 
Psallentes
Conor Biggs, Pieter Coene, Govaart Haché, Paul Schils, Philippe Souvagie en Hendrik Vanden Abeele (muzikale leiding).

Broeders van de Abdij van Westvleteren
5 cantores en de organist van de gemeenschap voorbereid door Ignace Thevelein

Algemene artistieke leiding
Dirk Snellings

A Agricola: Lamentationes Secundi diei, Lectio Prima

A Agricola: Lamentationes Secundi diei, Lectio Prima

Maria Magdalena (responsorium), gregorian chant

Maria Magdalena (responsorium), gregorian chant