K erstliederen van de Middeleeuwen tot de barok

Eeuwenlang heeft de kersttijd zowel bekende componisten als vele anonieme volksdichters en muzikanten geïnspireerd. De eersten benaderden het kerstverhaal vanuit een sterk persoonlijke visie, die ze in schitterende klanken omzetten; hun kerstmuziek ontstond vooral voor liturgisch gebruik, waarbij veelal de voorkeur werd gegeven aan Latijnse teksten uit de bijbel of de liturgie. De volkse dichters en muzikanten hielden daarentegen overwegend vast aan de eigen taal. De evangelieverhalen van Matteüs en Lucas waren ook voor hen een belangrijke inspiratiebron, maar ze voegden er allerlei indrukken en bedenkingen aan toe over het verlossingswerk van het pasgeboren kind of over het kerstgebeuren in het algemeen.
Aangezien veel teksten uit de Middeleeuwen mondeling werden overgeleverd, ondergingen ze uiteraard wijzigingen, weglatingen, toevoegingen of werden ze samengevoegd met andere teksten of tekstfragmenten. Charmante voorbeelden hiervan zijn: 'Kyrie, god is ghecomen', 'Met desen nieuwen Jaere' en het merkwaardige lied (half in het Latijn, half in het Duits) 'In dulci iubilo'. Een interessante illustratie van hoe een bestaande tekst hergebruikt werd, biedt 'Een kindeken is ons gebooren' . Het lied is meer dan vijf eeuwen oud en beschrijft het bezoek van de koningen aan het Jezuskind (Matteüs 2: 1-12). In de versie van de Nederlandse componist Cornelis de Leeuw uit Edam verschilt de tekst grondig van het origineel. Hij bewerkte slechts een enkele strofe voor drie stemmen, maar liet het refrein nagenoeg intact.
De drie overige kerstliederen op Nederlandse teksten ('0 Kersnacht, schoonder dan de dagen', '0 herders, laet u bocxkens en schaepen' en '0 salich heylich Bethlehem') stammen uit de eerste helft van de 17 de eeuw en weerspiegelen de nieuwe religieuze tijdgeest van de Contrareformatie. Onderwerpen die voorheen weinig of niet aan bod kwamen, krijgen nu een meer dan gewone belangstelling. Zo leverde bijvoorbeeld de tegenstelling tussen de goddelijke natuur van Jezus en zijn geboorte in een schamele stal 'in 't middel vande beesten' stof te over voor allerlei commentaren en moralisaties. '0 salich heylich Bethlehem' , dat dateert van het prille begin van de 17de eeuw, was een succesnummer, wat valt af te leiden uit het feit dat het lied in de 17de eeuw een twintigtal keren in Zuid-Nederlandse gedrukte bronnen opduikt.
Ook het herdersvolk, waarover de evangelist Lucas (2: 8-20) als enige schrijft, werd nu zeer actief bij het kerstgebeuren betrokken. De tekst van het frisse herderslied '0 herders, laet u bocxkens en schaepen' werd al in 1644 uitgegeven door de Antwerpse dominicaan Joannes de Lixbona (gest. 1670). Tegenover de eenvoud van deze twee liederen overweldigt de barokke taal van '0 Kersnacht, schoonder dan de dagen' van Joost van den Vondel (gest. 1679). Zijn verhaal gaat over de kindermoord (Matteüs 2: 18-20) en staat bekend als de rei of koorzang 'der Klarissen', die het derde bedrijf van Gysbrecht van Aemstel (1637) besluit, maar los van het treurspel een eigen en succesvol bestaan is gaan leiden. Met uitzondering van dit ene lied is het opvallend hoe de 'volkse' dichters in het verleden een beperkt maar toch kleurrijk woordregister hebben gehanteerd: Gods zoon, 'medicijn van onze pijn', onze 'broeder en behoeder', onze 'zielenzaligheid', die de gedaante van een 'zoetlief kind' 'geheel bloot en naakt' aanneemt, komt als 'koning', 'wereldheer' en 'heer der heren' de mensen in dit 'tranendal' 'hier int aertrijcke bedroevet seere' uit hun 'zondenslaap' wekken en 'verlossen'.
Ook de muziek onderging de invloed van culturele omstandigheden en modetrends. Aanvankelijk werden heel wat muzikale ideeën ontleend aan het gregoriaanse repertoire, getuige het 'Kyrie, god is ghecomen' en 'Sijt willekome, Here Christ'. Het eerste lied gaat volledig terug op de 13de-eeuwse melodie van het 'Kyrie magnae Deus potentiae'. Om de lange notensliert (melisme) van dit 'Kyrie' beter te onthouden, werd op elke noot een lettergreep van een nieuwe tekst geplaatst. Het procédé wordt 'trope' genoemd. Dat het gregoriaans niet altijd eenstemmig (monodisch) werd uitgevoerd, bewijst de tweestemmige toonzetting van dit 'Kyrie' in een oud Leuvens graduale. De melodie en de oud-Hoog-Duitse tekst van 'Sei willekommen, Herre Christ', op de opname gezongen in een 15de-eeuwse Dietse vertaling, dateren allebei van de 11de eeuw; de driestemmige toonzetting komt uit een 14de-eeuws Duits handschrift. De hoofdmelodie ligt, in tegenstelling tot het eerste lied, niet in de boven- maar in de onderstem (tenor) en herinnert aan een oude gregoriaanse versie van de sacramentshymne 'Tantum ergo'. Tekst en melodie evolueerden geleidelijk tot het algemeen bekende 'Nu sijt willekome'. Andere liederen, zoals 'Met desen nieuwen Jaere' en '0 salich heylich Bethlehem', hebben wel een eigen melodie, maar roepen toch reminiscenties op aan het gregoriaans. De aanhef van 'Met desen
nieuwen Jaere' is identiek aan het 12de-eeuwse 'Kyrie cum iubilo'; die van '0 salich heylich Bethlehem' lijkt sterk op de processie-antifoon 'Pueri Hebraeorum' van Palmzondag. Nochtans herneemt deze melodie het Franse chanson d'amour 'Ayant aimé fidellement', dat de Franse componist en luitspeler Gabriel Bataille (gest. 1630) in 1608 had uitgegeven.
De invloed van het Franse chanson werd vanaf de eeuwwisseling erg belangrijk en bepaalde zelfs de verdere ontwikkeling van 'volkse' melodieën in onze gewesten. Zo verwijst de melodie van '0 herders, laet u bocxkens en schaepen' naar de Franse 'Courante Smits', een dans die gekarakteriseerd wordt door een optijd, een ternaire maat en een pittig ritme. Michaël Praetorius kende deze courante en maakte er een schitterende bewerking van. In een vroeg 18de-eeuws Hollands liedboek staat de melodie, met een andere tekst weliswaar, bekend als 'Vulkanus Dans'. Als vermoedelijke componist van de melodie van '0 Kersnacht, schoonder dan de dagen' wordt de Haarlemmer Cornelis Padbrué (gest. 1670) aangewezen. Dit kerstlied was razend populair en van de bewuste melodie bestaan twee versies: de oudste dateert op zijn minst van 1637, het jaar waarin Vondel zijn Gysbrecht van Aemstel voltooide, en werd al enkele jaren later uitgegeven; de tweede is een vereenvoudigde versie van de oorspronkelijke melodie en kwam pas in de 18de eeuw in omloop.
Vanwege de harmonieuze verhouding tussen tekst en melodie werden een aantal van deze kerstliederen 'evergreens'. Ze vormden een dankbare inspiratiebron voor vele componisten, onder wie de Duitse organist Dietrich Buxtehude, de Nederlanders Dirck Janszoon Sweelinck, Jacob van Eyck, Cornelis de Leeuw, de Antwerpse kapelmeester Guilielmus Messaus en de anonieme samensteller van een 15de-eeuws liedhandschrift. Met respect voor de authentieke melodieën schreven ze pretentieloze maar toch stemmingsvolle harmonisaties en virtuoze variaties. Uitheemse componisten als Jacobus Gallus, Hans Leo Hassler en Samuel Scheidt leverden gelijkaardig werk. Hun composities bekoren nog steeds door hun muzikale inventie, beweeglijkheid van het stemmenmateriaal en vakmanschap.
De instrumentale stukken 'Chominciamento di gioia' en 'Ricercare' hebben geen inhoudelijke band met Kerstmis, maar sluiten muzikaal toch goed bij de kerstsfeer aan. Het eerste stuk is een onbekende 15de-eeuwse Italiaanse 'instanpitte' ('estampie'). Het vijfstemmige 'Ricercare' van de Italiaan Girolamo Prescobaldi is gebaseerd op een korte muzikale frase met de raadselachtige ondertitel 'Intendami chi puo che m'intend' io' (begrijpe me wie kan, zoals ik mezelf begrijp) , die -de imitaties niet meegerekend -tien keer onveranderd in de bovenstem voorkomt.

GILBERT HUYBENS

Eufoda 1256

Kyrie,god is ghecomen - Anonymous
O Kersnacht, schoonder dan de dagen - Anonymous
O herders, laet u bocxkens en schaepen - Michaël Praetorius
Een kindeken is ons gebooren - Jacob Van Eyck
Een kindeken is ons gebooren - Cornelis De Leeuw
O salich heylich Bethlehem - Guilielmus Messaus
Met desen nieuwen Jaere - Anonymous
Met desen nieuwen Jaere - Guilielmus Messaus
Ons is gheboren een kindekijn - Dirk Janszoon Sweelinck
Choral 'In dulci iubilo' - Dietrich Buxtehude
In dulci iubilo - Dietrich Buxtehude
Hymnus de Adventu Domini - Samuel Scheidt
Dixit Maria ad angelum - Hans Leo Hassler
Fuga 'Nun freut euch, lieben Christen g'mein' - Hans Leo Hassler
Regem natum angelus - Jacobus Gallus
Ricercare - Girolamo Frescobaldi

Capilla Flamenca
Marnix De Cat: countertenor
Jan Caals: tenor
Lieven Termont: baritone
Dirk Snellings: bass
Christel De Meulder:soprano
Flanders Recorder Quartet
Bart Spanhove
Paul Van Loey
Joris van Goethem
Fumiharu Yoshimine
Continuo:
Ewald Demeyere: harpsichord
Philippe Malfeyt: theorbo
Hannelore Devaere: arpa doppia