Bestel

I n 1496 trad Filips de Schone, zoon van Maximiliaan van Oostenrijk en kleinzoon van de illustere Bourgondische hertog Filips de Stoute, in het huwelijk met Johanna de Waanzinnige van Castilië. deze verbintenis resulteerde in een rijk waar de zon nooit onderging - het rijk dat Karel V erfde. Ook de Nederlanden maakten er deel van uit; ze stonden onder het regentschap van achtereenvolgens Margaretha van Oostenrijk en de zuster van Karel V, Maria van Hongarije.
De beroemde kopiist en diplomaat Petrus Alamire vervaardigde voor het Bourgondisch-Habsburgse hof tal van indrukwekkende, kostbare muziekhandschriften, die vaak als vorstelijke relatiegeschenken van eigenaar wisselden. Zo kopieerde hij in 1503 ung grant libre de musicke voor Filips de Schone. Ook voor Margaretha van Oostenrijk en Karel V maakte hij schitterende handschriften, zodat heel wat Nederlandse muziek in Spanje terechtkwam. De glans van de Bourgondisch-Habsburgse hofkapel kende een uitstraling tot op het Iberisch schiereiland. Enkele van deze handschriften kwamen later in het bezit van Maria van Hongarije, die de muziektraditie van haar tante Margaretha van Oostenrijk voortzette.
De monumentale vijfstemmige Missa Alleluja van Margaretha's hofcomponist Pierre de la Rue is onder meer te vinden in manuscript 773 van de kloosterbibliotheek van Montserrat. Het handschrift werd mogelijk in de jaren twintig van de 16de eeuw door Karel V naar Spanje gestuurd. Het bevat verschillende delen van de la Rue's mis; voor een volledige reconstructie is het koorboek van Margaretha van Oostenrijk geraadpleegd, dat wordt bewaard in het stadsarchief van Mechelen. De mis is gebaseerd op een alleluia-melodie, die als cantus-firmus in elk deel aanwezig is. In de verschillende delen worden ingewikkelde canontechnieken aangewend, zoals augmentatie ('vergroting', onder het motto Crescit in duplo) en 'kreeft' (een uitvoering van de melodie van achter naar voor, motto: Vade retro sathanas).
In de motetten staan vreugde en verdriet van Maria centraal. De meeste motetten komen uit het Brusselse koorboek MS 9126, dat voor Filips de Schone en Johanna van Castilië gekopieerd werd. In Huc me sydereo descendere van Josquin Desprez is de band met Maria wat losser: het gaat hier inde eerste plaats om de kruisdood van Christus, wat uiteraard zorgde voor heel wat Mariale smart. in de Brusselse codex is een vierstemmige versie opgetekend; in andere bronnen zijn een cantus-firmus (Plangent eum, een antifoon uit de lauden van Paaszaterdag) en een zesde stem toegevoegd. Wij kozen voor deze laatste versie. De twee motetten over de vreugden van Maria komen uit dezelfde bundel, evenals het Salve Regina.
Het indrukwekkende zevenstemmige motet Memorare mater Christi van Matthaeus Pipelare handelt over de zeven smarten van Maria. Het is een grootse compositie, die mede door het voor die tijd grote aantal stemmen tot de verbeelding spreekt. Als cantus-firmus wordt de Spaanse liefdesklacht Nunca fué pena mayor gebruikt. De vierstemmige zetting wordt in heel wat Spaanse bronnen toegeschreven aan Juan Wrede, een Vlaming die in Spanje werkte. Alleen de tenor wordt in lange notenwaarde aangewend. Dit Memorare mater Christi komt echter niet uit een Spaanse bron, maar uit het Brusselse manuscript 215-216. dit handschrift staat in het teken van de smarten van Maria; naast het Memorare mater Christi staan er nog twee missen in opgetekend, alsmede het Stabat Mater van Josquin. Dat men via dit soort Mariamotetten het zieleheil wilde veiligstellen ('om salicheyde te vercrygen') blijkt uit het opschrift bij het Memorare: Matheus Pipelare pie memorie: 'ter vrome nagedachtenis van Matthaeus Pipelare'.
Omdat het gregoriaans meestal het vertrekpunt betekende van de religieuze polyfonie, kozen we enkele aangepaste gezangen die nauw aansluiten bij het thema van dit concertprogramma.

Eugeen Schreurs

Eufoda 1232 - 1995

Onderscheidingen
Prix Choc de Le Monde de la Musique
Diapasaon d'Or
Repertoire 10

Salve Regina     Jacob Obrecht (ca. 149O-1546)
Kyrie (Missa supra Alleluia)   Pierre de la Rue (ca.1460-1518)
Gloria (Missa supra Alleluia)   Pierre de la Rue
Gaude virgo ... quae    Josquin Desprez (ca.1440-1521)
Credo (Missa supra Alleluia)
Huc me sidereo     Josquin Desprez
Sanctus (Missa supra Alleluia)   Pierre de la Rue
Agnus Dei(Missa supra Alleluia)   Pierre de la Rue
Memorare/nunca fué pena    Matthaeus Pipelare (ca.1450-1515)

Bestel

Capilla Flamenca
Contratenor: Marnix De Cat , Patrick Van Goethem,
Tenor: Jan Caals, Jan Van Elsacker,
Bariton: Lieven Termont,
bas: Paul Mertens, Dirk Snellings (artistieke leiding)

Cantate Domino (kinderkoor)
superius: knapen afkomstig uit het koor Cantate Domino van het St.-Maarteninstituut te Aalst en voorbereid door EH Michaël Ghijs.

Memorare, mater Christi - M. Pipelare